دندان آمادهای که در ساخت دنچر استفاده میشود، برخلاف تصور اولیه یک کالای یکسان با چند رنگ مختلف نیست. جنس پایه، تعداد لایههای رنگی، شکل سطح اکلوزال و سیستم قالببندی میان ردههای مختلف فرق دارد و همین تفاوتها تعیین میکند کار نهایی چقدر طبیعی به نظر میرسد و چند سال دوام میآورد.
این راهنما معیارهایی را که هنگام انتخاب اهمیت دارند مرور میکند. مشخصات هر مجموعه از جمله فهرست کامل رنگها و قالبها را باید از برگهی سازنده گرفت، چون هر کارخانه سیستم کدگذاری خودش را دارد.
آکریلی یا کامپوزیتی
دندانهای آکریلی پایهی پلیمتیلمتاکریلات دارند و همان جنسی هستند که بدنهی دنچر از آن ساخته میشود. مزیت اصلیشان همین است، چون پیوند شیمیایی خوبی با اکریل بیس برقرار میکنند و احتمال جدا شدن دندان از بیس پایین میآید. در عوض سطحشان نرمتر است و در برابر سایش کمتر مقاومت میکند.
دندانهای کامپوزیتی یا نانوهیبرید پرکنندهی معدنی دارند و سطح سختتری ارائه میدهند، بنابراین ارتفاع اکلوزال را طولانیتر حفظ میکنند. این ویژگی وقتی اهمیت پیدا میکند که بیمار دندان طبیعی مقابل داشته باشد یا نیروی جویدن بالایی وارد کند. دندان کامپوزیتی از این رده است و در مقایسه با آکریلی گرانتر تمام میشود.
انتخاب بین این دو یک تصمیم فنی است و نه یک تصمیم دربارهی کیفیت مطلق. برای دنچر کامل بالا و پایین که هر دو مصنوعیاند، سایش متقارن پیش میرود و دندان آکریلی معمولاً کافی است. برای پروتز پارسیل که در برابر دندان طبیعی قرار میگیرد، مقاومت سایشی بالاتر ارزش دارد.
تعداد لایه: چرا برای یک بیمار سه لایه و برای دیگری چهار لایه
دندان طبیعی یکرنگ نیست و از گردن تا لبهی انسیزال تغییر رنگ و شفافیت دارد. دندان مصنوعی این خاصیت را با لایهگذاری بازسازی میکند و هرچه تعداد لایه بیشتر باشد، این گذار تدریجیتر و طبیعیتر دیده میشود. تا اینجا بحث ظاهری است، ولی لایهبندی یک بُعد دوم هم دارد که معمولاً از آن حرفی زده نمیشود و در عمل تعیینکنندهتر است.
بُعد اول: آنچه دیده میشود
ردههای اقتصادی معمولاً دولایهاند و ردههای بالاتر سه لایه و بیشتر دارند. تفاوت در عکس چندان به چشم نمیآید ولی در دهان و زیر نور روز کاملاً محسوس است، بهویژه در دندانهای قدامی که در خنده دیده میشوند. برای دندانهای خلفی که دیده نمیشوند، هزینه کردن روی لایهبندی از این بابت توجیه کمتری دارد.
بُعد دوم: مقاومت در برابر سایش
در دندان چندلایه، لایهها فقط رنگ متفاوت ندارند بلکه سختی و ترکیبشان هم یکسان نیست. لایهی سطحی نقش سایشی را بر عهده دارد و لایههای زیرین بدنهی دندان را میسازند، بنابراین وقتی سطح اکلوزال بهمرور ساییده میشود، در یک دندان سه یا چهارلایه ساختار زیرین همچنان رنگ و شکل قابل قبولی دارد. در دندان دولایه، ساییده شدن لایهی رویی خیلی زودتر به لایهی پایه میرسد و از آن نقطه به بعد هم رنگ میپرد و هم آناتومی سطح از بین میرود.
این موضوع مستقیماً به عمر کار مربوط است. دنچری که آناتومی سطح اکلوزالش صاف شده، دیگر لقمه را مثل روز اول نمیشکند و بار جویدن به جای اینکه روی سطح توزیع شود به تکیهگاهها منتقل میشود، بنابراین شکایت بیمار معمولاً پیش از آنکه ظاهری باشد، عملکردی است.
پس تصمیم را بر چه پایهای بگذاریم
سؤال درست این نیست که کدام بیمار دندان زیباتری میخواهد بلکه این است که این دست دندان قرار است در برابر چه چیزی و چند سال کار کند. سه وضعیت را میشود از هم جدا کرد.
- دنچر کامل در برابر دنچر کامل. هر دو فک مصنوعیاند و با سرعت نزدیک به هم ساییده میشوند، بنابراین در بیمار مسن با نیروی جویدن معمولی، ردهی سه لایه معمولاً پاسخگو است.
- دنچر در برابر دندان طبیعی یا کار ثابت. اینجا طرف مقابل سختتر است و بار سایش نامتقارن روی دندان مصنوعی میافتد، بنابراین ردهی بالاتر با لایهی سطحی مقاومتر انتخاب منطقیتری است. همین وضعیت در دنچر پارسیل هم پیش میآید.
- بیمار با نیروی جویدن بالا یا سابقهی براکسیسم. در این گروه حتی اگر زیبایی اولویت اول نباشد، چهار لایه بهخاطر دوام انتخاب میشود و نه بهخاطر ظاهر.
سن بیمار هم در همین محاسبه میآید. برای بیمار جوانتری که سالهای بیشتری با این کار زندگی میکند، اختلاف قیمت ردهها روی عمر کار پخش میشود و معمولاً بهصرفهتر از تعویض زودهنگام است.
یک نکتهی عملی هم هست که در سفارش فراموش میشود: نباید دندان قدامی از یک رده و خلفی از ردهای دیگر انتخاب شود مگر اینکه هر دو از یک برند و یک خانواده باشند، چون در غیر این صورت سرعت سایش دو ناحیه با هم فرق میکند و اکلوژن پس از مدتی به هم میریزد.
مجموعههای موجود در بازار ایران در همین طیف پخش شدهاند. دندان سوپر برلیان و دندان ایزوسید از ردههای پرمصرفاند، دندان مارولی سیلور و دندان پرلا در ردههای بالاتر قرار میگیرند، و دندان ECL و دندان امرال گزینههای دیگری در همین گروهاند.
سیستم قالب و اندازه
هر سازنده دندانهای قدامی را در چند قالب با کد مشخص عرضه میکند و انتخاب قالب بر اساس فرم صورت و اندازهی فضای موجود انجام میشود. نکتهای که باید در نظر داشت این است که کدهای قالب میان سازندگان یکسان نیستند، بنابراین کد یک کارخانه را نمیتوان برای سفارش از کارخانهی دیگر استفاده کرد.
در عمل این یعنی اگر لابراتوار شما با یک برند کار میکند و به آن عادت کرده، تعویض برند نیاز به دورهی کوتاهی برای آشنایی با سیستم قالب جدید دارد. برای همین بسیاری از لابراتوارها یک برند اصلی را ثابت نگه میدارند و برند دوم را فقط برای رنگها یا قالبهایی میخرند که برند اصلی ندارد.
رنگ و انطباق با راهنمای رنگ
رنگ دندان مصنوعی معمولاً بر اساس سیستمهای رایج راهنمای رنگ ارائه میشود، اما انطباق کامل میان برندها وجود ندارد و رنگ A2 دو سازنده میتواند اندکی متفاوت باشد. اگر کار شما ترمیم یا افزودن به دنچر موجود است، بهترین کار این است که از همان برند قبلی استفاده کنید.
اگر با سیستمهای راهنمای رنگ کار میکنید و میخواهید تفاوتشان را بدانید، یادداشت مربوط به سیستم راهنمای رنگ همین موضوع را جداگانه بررسی کرده است.
دست کامل یا تکرده
دندانها هم به صورت دست کامل عرضه میشوند که شامل قدامی و خلفی هر دو فک است، و هم به صورت کارتهای جدا. برای ساخت دنچر کامل، خرید دست کامل هم ارزانتر تمام میشود و هم تضمین میکند رنگ همهی دندانها از یک بچ باشد.
کارتهای جدا وقتی به کار میآیند که فقط چند دندان لازم دارید یا در حال ترمیم کاری هستید. نگه داشتن چند کارت پرمصرف در انبار کار عاقلانهای است، چون سفارش تککارت معمولاً زمانبرتر از سفارش دست کامل است. دست دندان سوپر نیوکلار و دندان مصنوعی پرزیدنت نمونههایی از عرضه به شکل دست کامل هستند.
آنچه هنگام سفارش باید مشخص کنید
- برند و رده، چون قالب و رنگ میان برندها قابل جایگزینی نیست.
- رنگ بر اساس راهنمای همان سازنده.
- کد قالب قدامی و اندازه.
- دست کامل یا کارت جدا، و در حالت کارت، فک و ناحیه.
جمعبندی
انتخاب دندان مصنوعی به دو پرسش خلاصه میشود: این کار در برابر چه چیزی سایش پیدا میکند، و چقدر از آن در خنده دیده میشود. پاسخ اول جنس را تعیین میکند و پاسخ دوم تعداد لایه را، و بقیهی تصمیمها دربارهی قالب و رنگ در چارچوب همان برند انتخابی گرفته میشود. مجموعهی دندان مصنوعی شیوادنت ردههای مختلف را در کنار هم دارد تا بتوانید برای هر کار گزینهی متناسب با آن را سفارش دهید.
