آکریل گرماپخت و آکریل خودپخت روی میز کار شبیه هم به نظر میرسند. هر دو یک پودر سفید و یک مایع شفافاند و هر دو پس از مخلوط شدن سخت میشوند. اما جای یکدیگر را نمیگیرند، و انتخاب اشتباه بین آنها معمولاً بلافاصله خودش را نشان نمیدهد. چند ماه بعد برمیگردد: تغییر رنگ بیس، شکستن در ناحیهی نازک، یا شکایت بیمار از سوزش مخاط. این راهنما تفاوت واقعی این دو، دلیل فنیاش و مرزی که هر کار را به یکی از آنها میسپارد مرور میکند.
یک ماده، دو راه پلیمریزاسیون: تفاوت از کجاست؟
پایهی هر دو ماده یکی است. پودر، ذرات پلیمتیلمتاکریلات یعنی همان PMMA است و مایع، مونومر متیلمتاکریلات یا MMA. وقتی مخلوط میشوند مونومر سطح ذرات پودر را حل میکند و خمیری میسازد که باید به یک تودهی پیوستهی پلیمر تبدیل شود. تفاوت دو ماده دقیقاً همینجاست: در اینکه واکنش پلیمریزاسیون چطور شروع میشود.
در آکریل گرماپخت آغازگر واکنش بنزوئیلپراکسید است و برای تجزیه شدن به حرارت نیاز دارد. تا مافل وارد حمام آب گرم نشود، عملاً هیچ اتفاقی نمیافتد. همین به تکنسین زمان کار طولانی میدهد.
در آکریل خودپخت، که به آن اتوپلیمریزه یا سلفکیور هم گفته میشود، مایع علاوه بر مونومر یک فعالکنندهی شیمیایی از خانوادهی آمینهای نوع سوم دارد. این فعالکننده همان بنزوئیلپراکسید را در دمای اتاق تجزیه میکند، پس واکنش از لحظهی مخلوط شدن آغاز میشود و به هیچ منبع حرارتی نیاز ندارد.
مونومر باقیمانده چه اهمیتی دارد؟
هیچ پلیمریزاسیونی صددرصد کامل نیست و همیشه مقداری مونومر واکنشنداده در تودهی آکریل میماند. این مقدار در آکریل خودپخت به شکل معناداری بیشتر از گرماپخت است، چون واکنش در دمای اتاق کندتر پیش میرود و زودتر متوقف میشود.
اهمیتش اینجاست که مونومر باقیمانده به تدریج از سطح پروتز آزاد میشود. در بخشی از بیماران قرمزی، سوزش و التهاب مخاط زیر پروتز میسازد. مونومر آزاد نقش نرمکننده هم دارد و استحکام قطعه را پایین میآورد.
استاندارد ISO 20795-1 که به پلیمرهای پایهی پروتز اختصاص دارد، برای هر دو گروه سقف مشخصی برای مونومر باقیمانده تعیین کرده، و این سقف برای مواد خودپخت بالاتر از مواد گرماپخت است. عدد دقیق مجاز هر محصول در برگهی فنی سازنده آمده و پیش از خرید باید همان را ملاک قرار دهید.
کدامیک زودتر زرد میشود؟
آکریل گرماپخت به دلیل کاملتر بودن واکنش زنجیرههای پلیمری بلندتری میسازد، پس استحکام خمشی و مقاومتش در برابر ضربه بالاتر است. همین ماده در برابر تغییر رنگ هم پایدارتر عمل میکند.
در آکریل خودپخت، همان فعالکنندهی آمینی که پخت در دمای اتاق را ممکن کرده در طول زمان اکسید میشود و قطعه به تدریج زرد میشود. در ترمیمهای کوچک این پدیده اهمیت چندانی ندارد. اما در یک بیس کامل که قرار است سالها در دهان بماند کاملاً دیده میشود. به همین دلیل بیس نهایی پروتز متحرک همیشه با آکریل گرماپخت ساخته میشود.
هر کار با کدامیک؟
| کاربرد | مادهی مناسب | دلیل انتخاب |
|---|---|---|
| بیس پروتز کامل و پارسیل | گرماپخت | استحکام، ثبات رنگ و کمترین مونومر باقیمانده |
| ترمیم شکستگی بیس و افزودن دندان | خودپخت | پخت در دمای اتاق، بدون نیاز به مافلگذاری دوباره |
| ریلاین مستقیم در مطب | خودپخت مخصوص ریلاین | پخت سریع در تماس با بافت |
| تری اختصاصی | خودپخت یا صفحهی نوری | قطعهی موقتی است و عمر کوتاهی دارد |
| پلاک ارتودنسی و ریتینر | خودپخت ارتودنسی | روش سالت اند پپر و کنترل ضخامت |
| روکش موقت | آکریل روکش موقت | فرمولاسیون جداگانه با حرارت واکنش کمتر |
مجموعهی کامل این گروهها در شلف انواع آکریل و مایع با زیرشاخههای جداگانهی پختنی، فوری، ارتودنسی و روکش موقت در دسترس است.
چرخهی پخت گرماپخت چطور اجرا میشود؟
پس از مافلگذاری و پرس نهایی، مافل باید در حمام آب و بر اساس یک چرخهی حرارتی مشخص پخته شود. سازندهها معمولاً دو نوع چرخه پیشنهاد میکنند: یکی طولانی با دمای پایینتر و ساعتهای بیشتر، دیگری کوتاهتر که در انتها به دمای جوش میرسد. هر دو نتیجهی قابل قبولی میدهند، به شرطی که کامل اجرا شوند.
بیشترین خطا را بالا بردن سریع دما در ابتدای کار میسازد. دمای جوش مونومر پایینتر از دمای آب در حال جوش است. پس اگر مرکز یک قطعهی ضخیم پیش از پلیمریزه شدن به آن دما برسد، مونومر همانجا میجوشد و حبابهایی به جا میگذارد که تنها پس از پرداخت دیده میشوند. به همین دلیل مرحلهی اول هر چرخه عمداً کند و در دمای پایین طراحی شده است.
خنک کردن هم بخشی از چرخه است و باید آهسته انجام شود. بیرون آوردن مافل داغ و گذاشتن آن زیر آب سرد، تنش داخلی میسازد که بعداً به شکل تاب برداشتن بیس یا ترکهای ریز ظاهر میشود. چرخهی دقیق و زمانبندیاش را از برگهی فنی همان محصول بخوانید، چون بین سازندهها یکسان نیست.
با آکریل خودپخت چطور کار کنیم؟
آکریل خودپخت از لحظهی مخلوط شدن شروع به سفت شدن میکند، پس کل کار باید در بازهی زمانی محدودی انجام شود. این ماده هم مثل گرماپخت مراحل مشخصی را پشت سر میگذارد: از حالت شنی به کشدار، بعد خمیری، و در نهایت لاستیکی و سخت. تنها مرحلهی مناسب برای جاگذاری همان مرحلهی خمیری است. کار کردن در مرحلهی کشدار باعث میشود ماده به همهجا بچسبد و سطحش رگهدار شود.
دو نکته کیفیت کار خودپخت را محسوس بالا میبرد. اول رعایت دقیق نسبت پودر به مایعی که سازنده اعلام کرده، چون مایع اضافی هم انقباض را زیاد میکند و هم مونومر باقیمانده را. دوم استفاده از دیگ فشار، یعنی قرار دادن قطعه در آب گرم تحت فشار در طول پخت. فشار حبابهای هوای محبوس را جمع میکند و دمای ملایم آب سرعت واکنش را بالا میبرد، پس هم تخلخل کمتر میشود و هم مونومر باقیمانده پایین میآید.
تخلخل از کجا میآید؟
- تخلخل گازی که به شکل حبابهای کروی و بیشتر در مرکز قطعات ضخیم دیده میشود و علتش جوشیدن مونومر بر اثر بالا رفتن سریع دماست.
- تخلخل انقباضی که به شکل حفرههای نامنظم و پراکنده ظاهر میشود و از فشار ناکافی هنگام پرس یا جاگذاری خمیر پیش از رسیدن به مرحلهی خمیری میآید.
- تخلخل دانهای که سطح را سفید و کدر میکند و وقتی رخ میدهد که مونومر از سطح خمیر تبخیر شده باشد، مثلاً وقتی ظرف مخلوط بدون درپوش رها شود.
تشخیص درست نوع تخلخل مهم است، چون راهحل هرکدام فرق میکند. برای گازی باید چرخهی حرارتی را اصلاح کرد، برای انقباضی فشار و زمانبندی پرس را بازبینی کرد، و برای دانهای کافی است ظرف مخلوط پوشیده بماند.
ایمنی و نگهداری
مونومر MMA فرار و قابل اشتعال است و بخارش مخاط چشم و دستگاه تنفسی را تحریک میکند. کار با آن باید در محیطی با تهویهی مناسب و همراه با دستکش انجام شود. تماس مکرر پوست با مونومر یکی از شایعترین دلایل حساسیت تماسی در تکنسینهاست.
ظرف مایع را همیشه بسته و دور از نور نگه دارید. نور و حرارت مونومر را در خود ظرف به تدریج پلیمریزه میکنند، و مایعی که غلیظ شده دیگر نسبت اختلاط اعلامشده را رعایت نمیکند. تاریخ انقضای مایع را جدی بگیرید. برخلاف پودر که ماندگاری بالایی دارد، مایع با گذشت زمان کیفیتش را از دست میدهد.
جمعبندی
قاعدهی کلی ساده است. هر قطعهای که قرار است سالها در دهان بماند و بار جویدن را تحمل کند با آکریل گرماپخت ساخته میشود. هر کاری که موقتی است یا امکان مافلگذاری ندارد با آکریل خودپخت انجام میشود. جایی که این قاعده شکسته میشود معمولاً کمبود وقت است، و نتیجهاش قطعهای است با ظاهر اولیهی قابل قبول و دوام کمتر.
برای انتخاب مادهی مناسب هر کار انواع آکریل و مایع موجود در شیوادنت را ببینید. اگر دربارهی چرخهی پخت یا نسبت اختلاط یک محصول مشخص سؤالی دارید، پیش از خرید با ما تماس بگیرید.
