آکریل گرماپخت و آکریل خودپخت روی میز کار شبیه هم به نظر میرسند، هر دو یک پودر سفید و یک مایع شفافاند و هر دو پس از مخلوط شدن سخت میشوند. اما این دو ماده جای یکدیگر را نمیگیرند و انتخاب اشتباه بین آنها معمولاً بلافاصله خودش را نشان نمیدهد، بلکه چند ماه بعد به شکل تغییر رنگ بیس، شکستن در ناحیهی نازک یا شکایت بیمار از سوزش مخاط برمیگردد. در این راهنما تفاوت واقعی این دو، دلیل فنی آن و مرزی که مشخص میکند هر کار با کدامیک باید انجام شود را مرور میکنیم.
یک ماده، دو راه پلیمریزاسیون
پایهی هر دو ماده یکی است. پودر، ذرات پلیمتیلمتاکریلات یعنی همان PMMA است و مایع، مونومر متیلمتاکریلات یا MMA. وقتی این دو مخلوط میشوند مونومر سطح ذرات پودر را حل میکند و خمیری میسازد که در ادامه باید به یک تودهی پیوستهی پلیمر تبدیل شود. تفاوت دو ماده دقیقاً در همین مرحله است، یعنی در اینکه واکنش پلیمریزاسیون چطور شروع میشود.
در آکریل گرماپخت آغازگر واکنش بنزوئیلپراکسید است که برای تجزیه شدن به حرارت نیاز دارد. تا زمانی که مافل وارد حمام آب گرم نشود، عملاً هیچ اتفاقی نمیافتد و همین موضوع به تکنسین زمان کار طولانی میدهد.
در آکریل خودپخت که به آن اتوپلیمریزه یا سلفکیور هم گفته میشود، مایع علاوه بر مونومر یک فعالکنندهی شیمیایی از خانوادهی آمینهای نوع سوم دارد. این فعالکننده همان بنزوئیلپراکسید را در دمای اتاق تجزیه میکند، بنابراین واکنش از لحظهی مخلوط شدن آغاز میشود و به هیچ منبع حرارتی نیاز ندارد.
مونومر باقیمانده، مهمترین تفاوت بالینی
هیچ پلیمریزاسیونی صددرصد کامل نیست و همیشه مقداری مونومر واکنشنداده در تودهی آکریل باقی میماند. این مقدار در آکریل خودپخت به شکل معناداری بیشتر از گرماپخت است، چون واکنش در دمای اتاق کندتر پیش میرود و زودتر متوقف میشود.
اهمیت موضوع این است که مونومر باقیمانده به تدریج از سطح پروتز آزاد میشود و در بخشی از بیماران باعث قرمزی، سوزش و التهاب مخاط زیر پروتز میشود. ضمن اینکه مونومر آزاد نقش نرمکننده دارد و استحکام قطعه را پایین میآورد.
استاندارد ISO 20795-1 که به پلیمرهای پایهی پروتز اختصاص دارد، برای هر دو گروه سقف مشخصی برای مونومر باقیمانده تعیین کرده و این سقف برای مواد خودپخت بالاتر از مواد گرماپخت است. عدد دقیق مجاز هر محصول در برگهی فنی سازنده آمده و پیش از خرید باید همان را ملاک قرار داد.
استحکام و ثبات رنگ
آکریل گرماپخت به دلیل کاملتر بودن واکنش، زنجیرههای پلیمری بلندتری میسازد و در نتیجه استحکام خمشی و مقاومت آن در برابر ضربه بالاتر است. همین ماده در برابر تغییر رنگ هم پایدارتر عمل میکند.
در آکریل خودپخت، همان فعالکنندهی آمینی که پخت در دمای اتاق را ممکن کرده در طول زمان اکسید میشود و باعث زردشدن تدریجی قطعه میشود. این پدیده در ترمیمهای کوچک اهمیت چندانی ندارد اما در یک بیس کامل که قرار است سالها در دهان بماند، تفاوت آن کاملاً قابل مشاهده است. به همین دلیل بیس نهایی پروتز متحرک همیشه با آکریل گرماپخت ساخته میشود.
هر کار با کدامیک
| کاربرد | مادهی مناسب | دلیل انتخاب |
|---|---|---|
| بیس پروتز کامل و پارسیل | گرماپخت | استحکام، ثبات رنگ و کمترین مونومر باقیمانده |
| ترمیم شکستگی بیس و افزودن دندان | خودپخت | پخت در دمای اتاق، بدون نیاز به مافلگذاری دوباره |
| ریلاین مستقیم در مطب | خودپخت مخصوص ریلاین | پخت سریع در تماس با بافت |
| تری اختصاصی | خودپخت یا صفحهی نوری | قطعهی موقتی است و عمر کوتاهی دارد |
| پلاک ارتودنسی و ریتینر | خودپخت ارتودنسی | روش سالت اند پپر و کنترل ضخامت |
| روکش موقت | آکریل روکش موقت | فرمولاسیون جداگانه با حرارت واکنش کمتر |
مجموعهی کامل این گروهها در شلف انواع آکریل و مایع با زیرشاخههای جداگانهی پختنی، فوری، ارتودنسی و روکش موقت در دسترس است.
چرخهی پخت آکریل گرماپخت
پس از مافلگذاری و پرس نهایی، مافل باید در حمام آب و بر اساس یک چرخهی حرارتی مشخص پخته شود. سازندهها معمولاً دو نوع چرخه پیشنهاد میکنند، یکی چرخهی طولانی با دمای پایینتر و ساعتهای بیشتر و دیگری چرخهی کوتاهتر که در انتها به دمای جوش میرسد. هر دو چرخه نتیجهی قابل قبولی میدهند به شرطی که کامل اجرا شوند.
نکتهای که بیشترین خطا را میسازد، بالا بردن سریع دما در ابتدای کار است. دمای جوش مونومر پایینتر از دمای آب در حال جوش است، بنابراین اگر مرکز یک قطعهی ضخیم پیش از پلیمریزه شدن به آن دما برسد، مونومر در همانجا میجوشد و حبابهایی به جا میگذارد که تنها پس از پرداخت دیده میشوند. به همین دلیل مرحلهی اول هر چرخه عمداً کند و در دمای پایین طراحی شده است.
خنک کردن هم بخشی از چرخه است و باید آهسته انجام شود. بیرون آوردن مافل داغ و قرار دادن آن زیر آب سرد، تنش داخلی در قطعه ایجاد میکند که بعداً به شکل تاب برداشتن بیس یا ترکهای ریز ظاهر میشود. چرخهی دقیق و زمانبندی آن را از برگهی فنی همان محصول بخوانید، چون بین سازندههای مختلف یکسان نیست.
کار با آکریل خودپخت
آکریل خودپخت از لحظهی مخلوط شدن شروع به سفت شدن میکند، بنابراین کل کار باید در بازهی زمانی محدودی انجام شود. این ماده مثل گرماپخت مراحل مشخصی را پشت سر میگذارد، از حالت شنی به حالت کشدار میرسد، بعد خمیری میشود و در نهایت لاستیکی و سخت. تنها مرحلهای که برای جاگذاری مناسب است همان مرحلهی خمیری است و کار کردن در مرحلهی کشدار باعث میشود ماده به همهجا بچسبد و سطح آن رگهدار شود.
دو نکته کیفیت کار خودپخت را به شکل محسوسی بالا میبرد. اول رعایت دقیق نسبت پودر به مایع که سازنده اعلام کرده، چون مایع اضافی هم انقباض را زیاد میکند و هم مونومر باقیمانده را. دوم استفاده از دیگ فشار، یعنی قرار دادن قطعه در آب گرم تحت فشار در طول پخت. فشار، حبابهای هوای محبوس را جمع میکند و دمای ملایم آب سرعت واکنش را بالا میبرد، بنابراین هم تخلخل کمتر میشود و هم مونومر باقیمانده پایین میآید.
تخلخل، سه علت متفاوت که به هم شبیهاند
- تخلخل گازی که به شکل حبابهای کروی و بیشتر در مرکز قطعات ضخیم دیده میشود و علت آن جوشیدن مونومر بر اثر بالا رفتن سریع دماست.
- تخلخل انقباضی که به شکل حفرههای نامنظم و پراکنده ظاهر میشود و ناشی از فشار ناکافی هنگام پرس یا جاگذاری خمیر پیش از رسیدن به مرحلهی خمیری است.
- تخلخل دانهای که سطح را سفید و کدر میکند و وقتی رخ میدهد که مونومر از سطح خمیر تبخیر شده باشد، مثلاً وقتی ظرف مخلوط بدون درپوش رها شود.
تشخیص درست نوع تخلخل مهم است، چون راهحل هر کدام متفاوت است. برای تخلخل گازی باید چرخهی حرارتی را اصلاح کرد، برای انقباضی باید فشار و زمانبندی پرس را بازبینی کرد و برای دانهای کافی است ظرف مخلوط پوشیده بماند.
ایمنی و نگهداری
مونومر MMA فرار و قابل اشتعال است و بخار آن مخاط چشم و دستگاه تنفسی را تحریک میکند. کار با آن باید در محیطی با تهویهی مناسب و همراه با دستکش انجام شود، ضمن اینکه تماس مکرر پوست با مونومر در تکنسینها یکی از شایعترین دلایل حساسیت تماسی است.
ظرف مایع باید همیشه بسته و دور از نور نگهداری شود، چون نور و حرارت باعث پلیمریزه شدن تدریجی مونومر در خود ظرف میشوند و مایعی که غلیظ شده دیگر نسبت اختلاط اعلامشده را رعایت نمیکند. تاریخ انقضای مایع را جدی بگیرید، چون بر خلاف پودر که ماندگاری بالایی دارد، مایع با گذشت زمان کیفیت خود را از دست میدهد.
جمعبندی
قاعدهی کلی ساده است. هر قطعهای که قرار است سالها در دهان بماند و بار جویدن را تحمل کند با آکریل گرماپخت ساخته میشود، و هر کاری که موقتی است یا امکان مافلگذاری ندارد با آکریل خودپخت انجام میشود. جایی که این قاعده شکسته میشود معمولاً به دلیل کمبود وقت است و نتیجهی آن قطعهای است که ظاهر اولیهی قابل قبولی دارد اما دوام کمتری خواهد داشت.
برای انتخاب مادهی مناسب هر کار میتوانید انواع آکریل و مایع موجود در شیوادنت را ببینید. اگر دربارهی چرخهی پخت یا نسبت اختلاط یک محصول مشخص سؤالی دارید، پیش از خرید با ما تماس بگیرید.
