در بیشتر لابراتوارها چند نوع موم کنار هم روی میز است و همهی آنها هم «موم» نامیده میشوند، اما هرکدام برای یک مرحلهی مشخص فرموله شدهاند و جای یکدیگر را نمیگیرند. تفاوتها هم تزئینی نیستند، چون دمای نرمشدن، میزان انقباض هنگام سرد شدن و مقدار خاکستری که پس از سوختن باقی میگذارند تعیین میکند که یک موم در کدام مرحله جواب میدهد.
این راهنما خانوادههای اصلی موم را از هم جدا میکند و توضیح میدهد هرکدام چه کاری را انجام میدهند. عددهای دقیق هر محصول در برگهی فنی سازنده آمده و پیش از سفارش باید همان را ملاک قرار داد، چون دو مومِ همنام از دو کارخانه لزوماً یک رفتار ندارند.
موم ورقهای و بیسپلیت
این همان مومی است که برای ساخت بیسپلیت، ثبت رابطهی فکی و چیدن دندان روی مدل استفاده میشود. ویژگی اصلیاش این است که در دمای بدن نرم میشود ولی در دمای اتاق شکل خود را نگه میدارد، بنابراین میتوان آن را روی مدل فرم داد بدون اینکه در فاصلهی میان دو مرحله وارفته باشد.
استاندارد ISO 15854 مومهای ریختهگری و بیسپلیت را پوشش میدهد و بیسپلیت را بر اساس سختی به چند رده تقسیم میکند. ردهی نرمتر برای فصل سرد و کار روی مدل مناسبتر است و ردهی سختتر در هوای گرم کمتر تغییر شکل میدهد، به همین دلیل بعضی لابراتوارها هر دو را نگه میدارند و بسته به فصل از یکی استفاده میکنند. اگر ورقه در دستتان زیر فشار انگشت رد میاندازد و به حالت اول برنمیگردد، برای ثبت رابطهی فکی گزینهی خوبی نیست.
یک نمونهی رایج در بازار ایران موم ورقهای رز است که در ضخامتهای استاندارد عرضه میشود.
موم وکسآپ و مدلینگ
وکسآپ کاری است که در آن الگوی رستوریشن ساخته میشود و هرچه این الگو دقیقتر باشد، کار پس از ریختهگری تراش کمتری لازم دارد. مومِ این مرحله باید سه شرط را با هم داشته باشد: در حالت مذاب روان باشد تا لبهها پر شود، پس از سرد شدن به اندازهای سخت باشد که بتوان با اسپاتول آن را کارو کرد، و مهمتر از همه پس از سوختن در کوره خاکستر محسوسی باقی نگذارد.
همین شرط سوم است که موم وکسآپ را از مومهای عمومی جدا میکند. باقیماندن خاکستر در سیلندر یعنی سطح داخلی حفره ناصاف میشود و کارِ ریختهشده لبهی تمیزی ندارد، بنابراین موم ارزان در این مرحله هزینه را به مرحلهی پرداخت منتقل میکند و چیزی صرفهجویی نمیشود. موم وکسآپ از این دسته است.
برای ذوب کنترلشدهی موم در این مرحله معمولاً از موم آبکن استفاده میشود که دما را ثابت نگه میدارد، در حالی که ذوب کردن روی شعله باعث میشود ترکیب موم در اثر گرمای موضعی بیش از حد تغییر کند.
موم کروشه، تیبار و توری برای پارسیل
در ساخت فریم پارسیل، اجزای الگو از پیشساختههای مومی ساخته میشوند و هر جزء مقطع خودش را دارد. کروشهها از مقاطع گرد یا نیمگرد ساخته میشوند، اتصالدهندهی اصلی از موم تیبار و شبکهی نگهدارندهی اکریل از موم توری یا سدل که با الگوی مشبک عرضه میشود.
مزیت پیشساخته بودن این است که ابعاد در تمام طول قطعه یکسان میماند و ضخامت فریم نهایی قابل پیشبینی است. ساختن همین اجزا با موم ورقه و برش دستی شدنی است اما یکنواختی مقطع را از دست میدهید و همان جایی که مقطع نازک شده، فریم زیر فشار جویدن میشکند. موم کروشه در ضخامتهای مختلف عرضه میشود تا برای هر طرح، مقطع مناسب در دسترس باشد.
در همین خانواده موم سبز موجدار هم کاربرد دارد و بیشتر برای فاصلهگذاری و ساخت رلیف روی مدل استفاده میشود.
موم دیپینگ
دیپینگ روشی برای ساخت کوپینگ با ضخامت یکنواخت است. مدل داغشده در مخزن موم مذاب فرو میرود و لایهای با ضخامت تقریباً ثابت روی آن مینشیند، بنابراین ضخامت دیواره به مهارت دست وابسته نیست. آنچه در این روش اهمیت دارد ثابت ماندن دمای مخزن است، چون چند درجه تغییر دما ضخامت لایه را عوض میکند و اگر دما پایین بیفتد لایه ضخیم و ناهموار میشود.
موم مخصوص این کار باید در دمای کاری روان بماند و هنگام سرد شدن جمع نشود، در حالی که موم مدلینگ معمولی در همان دما یا خیلی رقیق است یا سریع میبندد. موم دیپینگ برای همین شرایط ساخته شده است.
موم چسب
موم چسب کار متفاوتی میکند و اصلاً بخشی از الگو نیست. وظیفهاش این است که دو قطعه را تا زمان انجام مرحلهی بعد سر جای خود نگه دارد، مثلاً هنگام اتصال قطعات شکستهی مدل یا ثابت نگه داشتن اجزا پیش از قالبگیری. به همین دلیل باید در حالت سرد شکننده باشد تا با یک ضربهی ملایم جدا شود و اثری روی سطح باقی نگذارد.
اگر موم چسب پس از سرد شدن هنوز انعطاف داشته باشد، قطعه در حین کار جابهجا میشود و دقتی که تا آن مرحله به دست آمده از بین میرود. موم چسب دقیقاً برای همین رفتار فرموله شده است.
پس از موم: مرحلهی حذف موم
هر الگوی مومی در نهایت باید از سیلندر خارج شود و کیفیت این مرحله به اندازهی خودِ موم روی نتیجه اثر دارد. برنامهی حرارتی کوره باید به موم اجازه دهد به تدریج خارج شود، چون بالا بردن سریع دما باعث میشود موم پیش از خروج منبسط شود و به دیوارهی سیلندر فشار بیاورد. کوره حذف موم ابزار همین مرحله است و اگر برنامهی دمایی آن را تنظیم میکنید، یادداشت تنظیمات کوره حذف موم نقطهی شروع کوتاهی است.
چه چیزی یک موم را از دیگری بهتر میکند
- باقیمانده پس از سوختن. مهمترین معیار برای مومهای ریختهگری. هرچه کمتر، سطح داخلی حفره تمیزتر.
- انقباض هنگام سرد شدن. موم با انقباض بالا، الگویی میسازد که کوچکتر از طرح شماست.
- محدودهی دمای نرمشدن. محدودهی باریک یعنی موم یا سفت است یا آب شده و حالت میانی کارپذیر ندارد.
- یکنواختی بین بستهها. اگر بستهی جدید طور دیگری رفتار کند، برنامهی کورهای که تنظیم کردهاید دیگر جواب نمیدهد.
نگهداری
موم در برابر گرما و نور حساس است و ورقهای که تابستان پشت پنجره مانده باشد دیگر همان مادهی روز اول نیست. بستهها را در جای خنک و دور از تابش مستقیم نگه دارید و ورقهها را صاف بگذارید تا تاب برنداشته باشند. مومهای پیشساخته مانند کروشه و تیبار را هم بهتر است در جعبهی خودشان نگه دارید، چون فشار روی مقطع باریک آنها را دائمی خم میکند.
جمعبندی
انتخاب موم یک تصمیم نیست بلکه چند تصمیم جداست، و سادهترین راه این است که به جای پرسیدن «کدام موم بهتر است» بپرسید این مرحله از کار به چه رفتاری نیاز دارد. برای الگوی ریختهگری باقیماندهی کم اهمیت دارد، برای بیسپلیت پایداری شکل و برای موم چسب شکنندگی در حالت سرد. مجموعهی انواع موم دندانسازی شیوادنت همین خانوادهها را در کنار هم دارد و میتوانید برای هر مرحله گزینهی مناسب همان کار را انتخاب کنید.
