لحیمکاری یکی از آن کارهایی است که یا درست انجام میشود یا اصلاً نباید انجام شود. یک اتصال ضعیف در بریج، همان جایی است که چند ماه بعد جدا میشود.
منبع بخشهای فنی این متن آرشیو ماهنامهی بینالمللی دندانسازان حرفهای است. مقالهی «علم و هنر لحیم» نوشتهی محمد روحبخش، تکنولوژیست پروتزهای دندانی با گرایش ارتودنسی، که در ۳ قسمت منتشر شده: قسمت اول در شمارهی ۳، قسمت دوم در شمارهی ۴ و قسمت سوم در شمارهی ۵. هر سه شماره را میتوانید از همان لینک دانلود کنید.
موفقیت کار به ۳ چیز بستگی دارد و هر ۳ قابل کنترلاند: شناخت ترکیب و خواص مواد، ترتیب درست کار، و دقت در حرارت دادن.
Soldering و Brazing یک چیزند؟
نه، و خود ماهنامه این را صریح میگوید. آنچه در دندانپزشکی «لحیمکاری» نامیده میشود در حقیقت Brazing است، ولی اسمهایی که در این رشته به کار میروند تغییر کردهاند.
Brazing یعنی اتصال دو قطعه فلز در حالت جامد، با ذوب کردن یک فلز پرکنندهی سوم که دمای ذوبش پایینتر است. در ارتودنسی هم Soldering برای اتصال سیمها و بندها به کار میرود.
برای انجام این کار ۴ جزء لازم است و ماهنامه میگوید هر ۴ به یک اندازه مهماند: قطعاتی که باید متصل شوند، فلز پرکننده که معمولاً همان «لحیم» نامیده میشود، فلاکس، و منبع حرارتی.
مادهی لحیم باید چه خصوصیاتی داشته باشد؟
۶ خصوصیت، و هر کدام دلیل عملی دارد.
- در دمای نسبتاً پایین جریان یابد.
- قابلیت مناسب پخشپذیری روی سطح فلز داشته باشد.
- با استحکام قطعاتی که به هم متصل شدهاند هماهنگ باشد.
- در برابر تیرگی و زنگزدگی مقاوم باشد.
- بعد از پرداخت، از نظر رنگ با فلزات تطابق داشته باشد.
- در برابر متخلخل شدن حین لحیمکاری مقاوم باشد.
خصوصیت پنجم همان چیزی است که در کار قدامی دیده میشود. لحیمی که بعد از پرداخت رنگش با فلز فرق کند، یک خط تیره روی کار میگذارد که پوشاندنش سخت است. محصول سیم لحیم را با همین ۶ معیار بسنجید.
دمای جریان چقدر باید کمتر از فلز پایه باشد؟
این مهمترین عدد کل کار است و استاندارد برایش قاعده دارد.
دمایی که لحیم در آن جریان مییابد و شروع به پخش شدن میکند، معمولاً از دمای ذوبش بیشتر است. بر اساس ISO 9333، این دما باید کمتر از دمای حالت جامد فلزاتی باشد که لحیم میشوند.
عدد عملی: دمای جریان لحیم باید ۵۰ تا ۱۰۰ درجهی سانتیگراد کمتر از دمای حالت جامد فلز پایه باشد.
اگر دمای لحیم به فلز نزدیک یا از آن بالاتر باشد، باید لحیم دیگری انتخاب کنید. آمیختگی آلیاژ در طول حرارت دادن به هم میخورد و خواص لحیم و لایهی فلزی هر دو عوض میشوند.
چند نوع لحیم داریم و کدام به درد ما میخورد؟
ردهبندی ۴ تایی است: لحیم نرم، لحیم سخت، لحیم فلزات قیمتی و لحیم فلزات غیرقیمتی.
لحیم نرم قلع و سرب دارد با حدود ۳ تا ۱۰ درصد نقره، و دمای آمیختگی پایینی در حدود ۲۶۰ تا ۳۳۰ درجهی سانتیگراد. گاهی به آن لحیم سرب هم میگویند. این لحیم در برابر تغییر رنگ مقاوم نیست و به همین دلیل در دندانپزشکی استفاده نمیشود.
لحیم سخت دمای ذوب بالاتر و مقاومت بیشتری دارد و با تورچ گازی حرارت داده میشود. ۲ نوعش در دندانپزشکی رایج است.
لحیم طلا و لحیم نقره چه فرقی دارند؟
| لحیم طلا | لحیم نقره | |
|---|---|---|
| کاربرد | کراون و بریج | کارهای ارتودنسی |
| دمای ذوب | حدود ۷۵۰ تا ۹۰۰ °C | حدود ۶۰۰ تا ۷۵۰ °C |
| ترکیب | طلا ۴۵ تا ۸۱٪، نقره ۸ تا ۳۰٪، مس ۷ تا ۲۰٪ | نقره ۱۰ تا ۸۰٪، مس ۱۵ تا ۳۰٪، روی ۴ تا ۳۵٪ |
| مقاومت به تیرگی | بالا | کمتر از طلا |
در لحیم طلا مقدار کمی روی و قلع برای تنظیم دمای درهمآمیختگی و کیفیت جریان به کار میرود. در لحیم نقره هم ترکیب مس و نقره با مقدار بسیار کم قلع، دمای ذوب را پایین میآورد.
لحیم نقره برای سیمهای stainless steel و آلیاژهای پایهفلزی به کار میرود. در برابر تغییر رنگ و زنگزدگی مقاوم است، البته نه به اندازهی طلا، ولی سختی قابل مقایسهای با طلا دارد. فهرست انواع آلیاژ دندانسازی فلز پایهی این کار را دارد.
کدام گاز برای تورچ بهتر است؟
اکثر منابع حرارت لحیم، گاز یا ترکیبی از گاز و اکسیژناند، و نوع تورچ به نوع سوخت بستگی دارد. ۵ سوخت رایج، ۵ رفتار متفاوت دارند.
| سوخت | رفتار |
|---|---|
| هیدروژن | ظرفیت گرمایی کم، در نتیجه دمای پایین |
| گاز طبیعی | ظرفیت گرمایی حدود ۴ برابر هیدروژن |
| استیلن | دمای بالا، ولی اختلاف دما بین نواحی شعله تا ۱۰۰ درجه میرسد |
| پروپان | بیشترین ظرفیت حرارتی و دمای خوب شعله |
| بوتان | مانند پروپان، باکیفیت و سوخت تمیز |
پروپان بهترین انتخاب است و دلیلش فقط دما نیست. مشکل استیلن این است که بهخاطر اختلاف دمای زیاد بین نواحی شعله نمیتوان تورچ را ثابت نگه داشت.
استیلن یک ایراد شیمیایی هم دارد. از نظر شیمیایی بیثبات است و کربن و هیدروژن آزاد میکند، و آن کربن میتواند با آلیاژ پالادیوم و نیکل ترکیب شود.
لحیم در کوره چه مزیتی دارد؟
قسمت سوم مقاله یک روش دیگر هم معرفی میکند: Oven soldering، یعنی استفاده از کورهای که دمای لازم برای ذوب و جریان لحیم را تولید کند.
۴ فایده برایش نام برده شده و هر ۴ چیزی است که شعله نمیدهد: دمای یکنواخت، امکان بررسی از نزدیک، دمای مشخص، و امکان انجام وکیوم برای کنترل اکسیداسیون.
قبل از حرارت دادن، چیدمان کار چطور باشد؟
اجزا روی یک کست اصلی و با فاصلهی حدود ۱ میلیمتر از هم قرار میگیرند. قبل از گذاشتن روی کست، با موم به هم بسته میشوند تا موقعیتشان جابهجا نشود.
این ۱ میلیمتر نه بیشتر و نه کمتر. فاصلهی کمتر، جای پخش شدن لحیم را نمیگذارد، و فاصلهی بیشتر به یک حجم لحیم ضعیف تبدیل میشود.
فلاکس چه کاری میکند؟
ماهنامه مینویسد فلاکس کلمهای لاتین و به معنای جریان یافتن است، و هدف از به کار بردنش برداشتن هر اکسیدی است که سطح فلز را پوشانده.
بدون فلاکس، لایهی اکسید در همان ثانیههای اول حرارت تشکیل میشود و لحیم روی آن پخش نمیشود. نتیجه، اتصالی است که از بیرون کامل به نظر میرسد و در باطن نچسبیده است.
ردهبندی فلاکسها هم در همان قسمت آمده: فلاکس براکس و فلاکس فلوراید بر اساس ترکیب، و اسیدی و بازی و خنثی بر اساس pH. هر ۳ شکل مایع، خمیری و پودری عرضه میشوند.
چه چیزی برای شروع لازم است؟
یک سیم لحیم متناسب با آلیاژ پایه، فلاکس، و یک منبع حرارت که بشود روی آن ثابت ماند.
پیش از خرید، ۱ عدد را از برگهی فنی خودتان دربیاورید: دمای حالت جامد آلیاژی که با آن کار میکنید. لحیمی بخرید که دمای جریانش ۵۰ تا ۱۰۰ درجه پایینتر از آن باشد.
فهرست سیم لحیم و مواد لحیمکاری در شیوادنت موجود است. اگر کارتان ارتودنسی است، لحیم نقره همان چیزی است که دنبالش هستید.
